Kooperatiflerde ortaklık payının devri ve mirasçılara geçişi, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 14. maddesi ve kooperatif anasözleşmeleri çerçevesinde düzenlenmiştir. Ortaklık sıfatı; devir, miras veya taşınmaz mülkiyetine bağlı olarak yeni kişilere geçebilir,,.

Bu süreçlere ilişkin temel usuller şunlardır:

1. Ortaklık Payının Devri

Ortaklık hakları, kooperatif anasözleşmesinde aksine bir hüküm bulunmadıkça bir başkasına devredilebilir,,.

• Yönetim Kurulu Onayı: Ortaklığı devralacak kişinin, anasözleşmede belirtilen ortaklık niteliklerini taşıması şarttır,,. Yönetim kurulu, bu şartları taşıyan bir kişiyi ortaklığa kabul etmekten haklı bir sebep olmaksızın kaçınamaz,,.
• Yazılı Başvuru ve Şekil Şartı: Devreden ve devralan kişiler, kooperatif yönetim kuruluna yazılı olarak başvurmalıdır,,. Devir işleminin ispatı ve geçerliliği açısından noter huzurunda yapılması ve bu belgenin kooperatife sunulması uyuşmazlıkları önlemek adına tavsiye edilir,.
• Hak ve Yükümlülüklerin İntikali: Devirle birlikte, devreden ortağın kooperatife olan tüm hak ve borçları (mevcut borçlar, aidat yükümlülükleri, ek ödemeler vb.) yeni ortağa geçer,,. Kooperatif, bu devir sebebiyle taraflardan ayrıca bir ödeme talep edemez,.
• Yapı Kooperatiflerinde Özel Durum: Sadece konutun veya işyerinin üçüncü kişiye satılması, ortaklık payının kendiliğinden devredildiği anlamına gelmez; ortaklık payının ayrıca yönetim kuruluna bildirilerek devredilmesi şarttır,,,.

2. Ortaklığın Mirasçılara Geçişi

Ortağın ölümü ile normal şartlarda ortaklık sıfatı sona erer,,. Ancak mirasçıların durumu şu şekilde düzenlenir:

• Anasözleşme Hükmü: Ölen ortağın mirasçılarının kooperatifte ortak olarak kalabilmeleri için anasözleşmede bu yönde bir hüküm bulunmalıdır,,. Anasözleşmede hüküm yoksa mirasçıların doğrudan ortak olmaları mümkün değildir,.
• Temsilci Tayini: Miras yoluyla ortaklığın devam etmesi halinde, birden fazla mirasçı varsa, kooperatif nezdindeki hak ve ödevlerin kullanılması için mirasçıların kendi aralarından bir temsilci tayin etmeleri ve bunu kooperatife bildirmeleri gerekir,,,,.
• Ortaklığın Devamı İstenmezse: Mirasçılar ortaklığa devam etmek istemezlerse, ölen ortağın kooperatif varlığı üzerindeki hakları (sermaye payı ve diğer alacaklar, yedek akçeler hariç olmak üzere) ortağın öldüğü yıl bilançosuna göre hesaplanarak kendilerine iade edilir,,.
• Sorumluluğun Devamı: Mirasçılar, murisin ölümünden önce doğmuş olan borçlardan ve anasözleşmede belirlenmişse ek ödemelerden belli bir süre (genellikle 1 yıl) daha sorumlu olmaya devam ederler,,.

3. Zamanaşımı ve Haklar

Çıkan veya çıkarılan ortakların ya da ölen ortağın mirasçılarının kooperatiften olan alacak ve hakları, bunları isteyebilecekleri günden başlayarak beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar,,. Ayrıca, kooperatifin yedek akçeleri ortaklara dağıtılamayacağı için, devir veya miras durumunda bu akçeler üzerinde bir hak iddia edilemez,,.

Bir kooperatifin kuruluş süreci, yasal hazırlıklar, izinlerin alınması ve tescil işlemlerini kapsayan belirli aşamalardan oluşmaktadır. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve ilgili kaynaklara göre bu aşamalar şunlardır:

1. Kurucu Ortakların Bir Araya Gelmesi ve Ön Hazırlık

Bir kooperatifin kurulabilmesi için en az 7 ortağın bir araya gelmesi şarttır. Kurucular gerçek kişiler olabileceği gibi kamu veya özel hukuk tüzel kişileri de olabilir. Kuruluş öncesinde kooperatifin türü, amacı, çalışma bölgesi belirlenmeli; arsa, ham madde ve pazar araştırması gibi ekonomik fizibilite çalışmaları yapılmalıdır.

2. Anasözleşmenin Hazırlanması ve Noter Onayı

Kooperatif kurucuları, ilgili Bakanlıklarca hazırlanan tip (örnek) anasözleşmelerden yararlanarak kooperatifin işleyişini belirleyen bir anasözleşme hazırlar.

• Mecburi Hükümler: Anasözleşmede kooperatifin adı, merkezi, amacı, ortaklık şartları, sermaye payları, ortakların sorumluluk derecesi ve temsil hükümlerinin yer alması zorunludur.
• Noter Tasdiki: Hazırlanan anasözleşme, en az 7 kurucu tarafından imzalanır ve bu imzaların noter tarafından onaylanması gerekir.

3. Sermaye Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesi

Kooperatifte her ortağın en az bir ortaklık payı taahhüt etmesi gerekir; güncel olarak bir payın değeri 100 TL’dir. Kurucuların taahhüt ettikleri nakdi sermayenin en az 1/4’ü, kooperatif adına bankada açılan özel bir hesaba bloke ettirilmelidir.

4. Kuruluş İzninin Alınması

Noter onaylı anasözleşme ve gerekli belgelerle (bilgi formu, yönetim kurulu üyelerinin iyi hal belgeleri, banka dekontu vb.) ilgili Bakanlığa başvurulur. Kooperatifin faaliyet konusuna göre izin makamları şunlardır:

• Tarım ve Orman Bakanlığı: Tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri ve tarım kredi kooperatifleri için.
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Konut yapı ve sanayi sitesi yapı kooperatifleri için.
• Ticaret Bakanlığı: Tüketim, taşıma, kredi-kefalet ve diğer kentsel kooperatifler için.

5. Tescil ve İlan

İzin alındıktan sonra 15 gün içinde kooperatif merkezinin bulunduğu yerdeki Ticaret Siciline başvurularak tescil işlemi yapılır.

• Tüzel Kişilik: Kooperatif, ticaret siciline tescil edildiği anda tüzel kişilik kazanır.
• İlan: Tescil edilen hususlar (anasözleşme tarihi, amaç, unvan, yönetim kurulu vb.) Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir.

6. Kuruluş Sonrası Yapılacak İşlemler

Tüzel kişilik kazanıldıktan sonra şu idari ve mali işlemler tamamlanmalıdır:

• Defter Tasdiki: Yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri, ortaklar (pay) defteri ve karar defterleri kullanılmaya başlanmadan önce notere veya ticaret siciline tasdik ettirilir.
• Vergi Dairesi Kaydı: Tescilden itibaren 10 gün içinde vergi dairesine bildirimde bulunularak vergi numarası alınmalıdır.
• Oda Kaydı: Tescil tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili Ticaret veya Sanayi Odasına kayıt yaptırılır.
• İşçi Bildirimi: Eğer işçi çalıştırılacaksa Çalışma Müdürlüğü ve Sosyal Güvenlik Kurumuna gerekli bildirimler yapılır.

Kooperatifler, bireylerin tek başlarına karşılayamadıkları ekonomik ihtiyaçlarını karşılıklı yardım ve dayanışma yoluyla gidermeyi hedefleyen, hem ekonomik hem de sosyal işlevleri olan oluşumlardır. Sağladıkları temel faydalar kaynaklarda şu başlıklar altında detaylandırılmaktadır:

1. Ekonomik Faydalar ve Maliyet Avantajı

• En Az Maliyetle İhtiyaçların Karşılanması: Kooperatiflerin temel amacı kâr elde etmek değil, ortaklarının ihtiyaçlarını (mesleki veya geçimle ilgili) en rasyonel ve düşük maliyetli şekilde temin etmektir.
• Aracıların Ortadan Kaldırılması: Üretici ile tüketici arasındaki mesafeyi kısaltarak, gereksiz aracıların ve tefecilerin kazançlarını ortadan kaldırırlar. Bu durum tüketicinin daha ucuz ve kaliteli mala ulaşmasını sağlarken, üreticinin de ürününü gerçek değerinde satmasına yardımcı olur.
• Sermaye Birikimi ve Yatırım: Bireylerin tek başlarına yetersiz kalan küçük tasarruflarını ve sermayelerini birleştirerek büyük yatırımlara dönüştürür ve üretimde artış sağlarlar.
• Düşük Faizli Kredi ve Finansman: Özellikle tarımsal amaçlı kooperatifler, ortaklarına bütçeden ayrılan ödeneklerle düşük faizli kredi desteği sağlar ve ortaklarının finansman ihtiyaçlarını uygun şartlarda karşılar.

2. Toplumsal ve Kişisel Gelişim Faydaları

• Demokrasi Okulu Olma: Kooperatifler, “her ortağa bir oy” ilkesiyle demokratik bir sistemle yönetilir. Bu yapı, ortaklara demokrasiyi, birlikte yönetmeyi ve sorumluluk almayı öğreten bir girişimcilik okulu işlevi görür.
• Sosyal Dayanışma ve Güven: Ortaklar arasında karşılıklı yardım, kefalet ve dayanışma duygularını güçlendirir, bireylerin kendine güvenini artırır.
• Eğitim ve Bilgilendirme: Ortaklarını, personelini ve toplumu kooperatifçilik ilkeleri ve yararları konusunda eğiterek bilinçli bir toplum oluşmasına katkıda bulunurlar.

3. Sektörel ve Kalkınma Odaklı Faydalar

• Barınma İhtiyacı: Yapı kooperatifleri, özellikle dar ve orta gelirli ailelerin küçük birikimlerini birleştirerek ve kredi imkânlarını kullanarak konut sahibi olmalarını sağlar.
• Pazar Düzenlemesi: Piyasada dengeleyici bir rol oynayarak fiyatların aşırı ve zararlı dalgalanmalarını engellerler.
• Kırsal ve Bölgesel Kalkınma: Üretim becerilerini geliştirerek ve tarımsal girdileri ucuza temin ederek kırsal kesimin refah düzeyini yükseltir ve kalkınmayı tabana yayarlar.
• Kadın ve Küçük Sanatkar Desteği: Kadın girişimlerini destekleyerek emeğin ekonomiye kazandırılmasını sağlar; küçük sanatkârların ise hammadde ve teknik bilgi ihtiyaçlarını karşılayarak mesleki gelişimlerine yardımcı olurlar.

Özetle kooperatifler; ortaklarını ekonomik olarak korurken, aynı zamanda onları sosyal ve kültürel yönden geliştiren, toplumsal refahı artıran özerk ve bağımsız kuruluşlardır.

Kooperatiften çıkan veya çıkarılan ortaklarla yapılacak hesaplaşma usulleri 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve kooperatif anasözleşmeleri ile belirlenmiştir. Temel prensip, ayrılan ortağın kooperatif varlığı üzerindeki haklarının ortağın ayrıldığı yıl bilançosuna göre hesaplanmasıdır,,,.

Hesaplaşma usulüne dair temel kurallar ve detaylar şunlardır:

• Hakların Kapsamı ve İadesi: Ortağa iade edilecek haklar, genellikle sermaye payları ve kooperatifin amacını gerçekleştirmesi için ödenen paralardan (arsa, altyapı, inşaat payı vb.) oluşur,. Ancak, kooperatifin yedek akçeleri bu hesaplamanın dışındadır; çıkan veya çıkarılan ortak yedek akçeler üzerinde hak iddia edemez,,.

• Zararlardan Sorumluluk: Ayrıldığı yılın bilançosunda bir zarar (menfi gelir-gider farkı) bulunuyorsa, bu zarardan ortağın hissesine düşen miktar, kendisine yapılacak iadeden mahsup edilir,.

• Ödeme Zamanı: Alacakların iadesi normal şartlarda bilançonun genel kurulca kabulünden itibaren bir ay içinde yapılır,,. Eğer ayrılan ortağın yerine yeni bir ortak alınmışsa, eski ortağın ödemelerinin derhal geri verilmesi zorunludur,,,.

• Ödemelerin Geciktirilmesi: Kooperatifin mevcudiyetini tehlikeye düşürecek nitelikteki iadeler, anasözleşmede daha kısa bir süre belirtilse dahi, genel kurul kararıyla üç yılı aşmamak üzere geciktirilebilir,,,. Bu durumda kooperatifin ortağa karşı makul bir tazminat isteme hakkı da saklıdır,,.

• Geçersiz Şartlar: Çıkan veya çıkarılan ortağın sermaye veya mevduatından kısmen veya tamamen yoksun kalacağına dair anasözleşme hükümleri veya genel kurul kararları hükümsüzdür,,.

• Zamanaşımı: Ortakların veya mirasçılarının alacak ve hakları, bunları isteyebilecekleri günden başlayarak beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar,,,.

• Faiz Hakkı: Alacağın iadesinin gecikmesi durumunda, bilançonun genel kurulda onaylanmasından bir ay sonraki tarihten itibaren temerrüt faizi talep edilebilir,.

• Hesaplama Formülü: Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre, kooperatiften talep edilebilecek alacak miktarı belirli bir “altılı formül” üzerinden hesaplanmaktadır,.

Son olarak, yapı kooperatiflerinde amacına ulaşılarak dağılma sürecine girmiş kooperatiflerde, çıkan veya çıkarılan ortağın konutu veya işyeri elinden alınamaz; ancak bu ortaklar oluşacak tasfiye masraflarına katılmakla yükümlüdür.